«Są ludzie, dla których pomoc innym jest czymś wręcz instynktownym, intuicyjnym. ...»

Są ludzie, dla których pomoc innym jest czymś wręcz instynktownym, intuicyjnym.

Są oni obdarzeni pewnymi "predyspozycjami" - cechami osobowościowymi, które składają się na postawę tzw. współczującej troski - mówi psycholog dr hab. Tomasz Besta z Uniwersytetu Gdańskiego.

Rozmawiamy o zbiórce zorganizowanej przez influencera Łatwoganga.

Młody człowiek, influencer, youtuber Łatwogang zorganizował akcję charytatywną, w czasie której zebrał miliony^NACECHOWANE dla fundacji walczącej z rakiem.

W Polsce są jeszcze inne działania tego typu WOŚP, zbiórki Caritasu.

Dlaczego ludzie pomagają?

Jesteśmy dobrzy?

Chcemy być dobrzy?

Psychologia społeczna, psychologia moralności sporo na ten temat mówi, są na ten temat badania.

Mamy przynajmniej osiem czynników, które stanowią o tym, że chcemy pomagać.

Podstawą jest altruizm związany z empatią, dbaniem o innych wokół nas.

Tu pomaganie nie wiąże się w żaden sposób z interesem własnym.

Są ludzie, którzy są obdarzeni pewnymi "predyspozycjami" - cechami osobowościowymi.

To ugodowość, pokora, gotowość do współpracy, przyjmowanie cudzej perspektywy, które składają się na postawę "współczującej troski", która pozwala im wczuć się w problemy potrzebujących.

To takie osoby częściej pomagają innym, zostają także organizatorami zbiórek, wolontariuszami, a nawet liderami akcji charytatywnych.

W ich przypadkach pomoc innym jest ważna, jest częścią ich tożsamości i życiowego celu.

Bywa czymś wręcz intuicyjnym.

Ale tacy ludzie nie stanowią zapewne większości społeczeństwa.

To prawda.

Natomiast czymś, co pojawia się w zjawisku pomagania są procesy grupowe, coś, co możemy nazwać normami społecznymi.

W akcjach internetowych to jest szczególnie wyraźne.

Kiedy coś zaczyna być normą w grupie, wśród osób, z którymi dana osoba się identyfikuje, wśród osób, które są dla niej ważne, gdy ludzie piszą, mówią, po prostu same do takiej akcji się włączają.

W przypadku np. akcji charytatywnej staje się to zachowaniem normatywnym, oczekiwanym przez wspólnotę.

To zwiększa prawdopodobieństwo, że ja też się będę w takie akcje angażował, podobnie jak inni z mojej grupy, wspólnoty.

Jeśli ktoś zaraża^NACECHOWANE kogoś chęcią do działania to dobrze.

Zauważmy - taka rola grupy często jest niedoceniana.

Mówi się najczęściej o jednostkach kierujących się empatią, altruizmem.

Natomiast czynniki grupowe w procesach pomagania są bardzo istotne.

Badania to bardzo wyraźnie wykazują.

Przedstawienie udzielania wsparcia jako coś normalnego znormalizowanego po prostu przyczynia się do skuteczności takich akcji, czy mówiąc prościej - ich sukcesu, a pośrednio zwiększania poziomu społecznego altruizmu, wrażliwości^NACECHOWANE.

Oczywiście pojawia się i kwestia reputacji czy walki o reputację^NACECHOWANE.

To jest kontekst ludzi, którzy niejako próbują pokazać swoje zaangażowanie.

To mechanizm - zobaczcie: wrzuciłem więcej niż inni.

Najbardziej pasowałoby to do dzisiejszych celebrytów, influencerów.

Oczywiście nie przypisuję tu egoistycznych motywacji^NACECHOWANE, natomiast taki aspekt potwierdzają badania.

Ludzie, kiedy widzą, że mogą coś zyskać - reputację, status w grupie, obraz osoby zaangażowanej, pomagają w taki sposób, żeby było to widoczne, publiczne.

Reakcja płynąca od grupy, tzw. wzmocnienie, jest tym silniejsze, im większe jest audytorium takiego gestu.

Ogólnie ludzie chętniej pomagają, gdy ten akt jest publiczny, gdy inni wokół nas mogą go docenić.

Pomagamy innym, żeby samemu poczuć się lepiej?

Czasami pomaganie jest po prostu redukcją przykrego stanu spowodowanego obserwacją cierpienia.

Nasza empatia, współodczuwanie wpędza nas w stan przykry, negatywny^NACECHOWANE.

Czujemy dyskomfort, jest nam źle^NACECHOWANE.

Pomagamy, bo chcemy zredukować ten stan, chcemy coś zrobić, żebyśmy tego nie czuli.

Jest to zatem odruch, który, nie wchodząc w sferę oceny, będzie ostatecznie pomocny dla kogoś a jednocześnie może służyć temu, żebyśmy nie myśleli, że jesteśmy złymi ludźmi^NACECHOWANE.

Jeśli ktoś cierpi^NACECHOWANE, to chociaż może trochę się dołożę, a świat stanie się odrobinę lepszy.

Zrobię to, co mogę, na co mnie stać, czy to, co mogę zrobić, żeby pomóc.

Wpłatą datku, udziałem w akcji, ogoleniem głowy, jak w przypadku wielu uczestników niedawnej zbiórki, którzy w ten sposób solidaryzują się z chorymi na raka^NACECHOWANE, którzy tracą włosy na skutek terapii.

Możemy mówić o dwóch źródłach tej motywacji.

Z jednej strony wpływ sytuacji, spontanicznej akcji, gdzie rolę odgrywa to, że może właśnie uświadomiliśmy sobie, że nasza pomoc może być faktycznie skuteczna^NACECHOWANE, może kogoś wesprzeć.

Możemy też, jak mówiliśmy, pomagać komuś i samemu poczuć się lepiej lub, tu już bardziej egoistyczny motyw^NACECHOWANE przy takich nagłaśnianych akcjach, sygnalizować moralność.

Włączyć się w działania niejako "na pokaz^NACECHOWANE".

Z drugiej strony mamy wpływ tego, jak chcemy siebie postrzegać, jakimi chcemy być ludźmi.

Tutaj rolę odgrywają wartości i aspiracje.

Na ile my chcemy o sobie myśleć jako o osobie moralnej lub budującej wspólnotę?

Jaki mam drogowskaz^NACECHOWANE, który prowadzi mnie przez życie?

Jeżeli takie wartości są dla mnie ważne, to będę chętnie pomagał.

Tak można rozumieć nasze wartości i aspiracje, czyli długofalowe cele.

Jeśli wiążą się one z tym, że chcę być osobą dbającą o ludzi w moim otoczeniu, pomagającą, to częściej będę próbował tak postępować, bo tak definiuję co to znaczy być dobrym człowiekiem^NACECHOWANE.

To jest wizja mojego przyszłego ja, moja aspiracja.

W psychologii trwają nieustające debaty, na ile pomaganie czy działania oparte na empatii jest działaniem uniwersalnym, a na ile zamyka się w granicach mojej grupy.

Wiemy z wielu badań, że łatwiej jest współczuć^NACECHOWANE, być osobą empatyczną wobec ludzi, którzy są wokół mnie, we wspólnocie z którą się identyfikuję, ale już nie przekłada się to na osoby, które do mojej, wspólnoty, nie należą, które z niej wykluczam.

Niektórzy psychologowie moralności, jak Paul Bloom w swojej książce "Przeciw Empatii", argumentuje wręcz, że empatia jako emocjonalne wczuwanie się jest stronnicza^NACECHOWANE i może prowadzić do niesprawiedliwych decyzji^NACECHOWANE, ograniczając się właśnie tylko do pojedynczych ofiar, czy osób z mojej grupy, kosztem większego dobra.

Dlatego powinna ustąpić miejsca racjonalnemu współczuciu^NACECHOWANE opartemu na rozumie.

To są twarde spory^NACECHOWANE, na ile empatia może być uniwersalnym mechanizmem budowania lepszych relacji^NACECHOWANE między ludźmi czy ogólnie pomagania innym, a na ile może przeszkadzać właśnie w dostrzeganiu cierpienia innych czy potrzeb ludzi, którzy są spoza mojej wspólnoty.

Ci wszyscy uczestnicy, darczyńcy, bez względu na motywacje, mechanizmy nimi kierujące, zebrali w kilka dni ogromną sumę^NACECHOWANE.

Skala zaskoczyła nawet inicjatorów tej zbiórki, którzy chcieli pomóc na konkretnej osobie - jednemu dziecku^NACECHOWANE.

Kryje się tu moim zdaniem aspekt, który wyraźnie miał wpływ na sukces zbiórki^NACECHOWANE, o której rozmawiamy.

To jest tzw. "efekt zidentyfikowanej osoby", która potrzebuje pomocy.

Badania wskazują, że ludzie mają silniejszą tendencję do pomagania, kiedy widzą konkretną osobę, jej historię indywidualną, a nie wtedy, kiedy dostają przekaz ze statystykami, dużymi liczbami.

Zupełnie inaczej wówczas myślimy o problemie, także o naszym udziale w zbiórce na taki cel.

Widzimy taką osobę własnymi oczami, mamy świadomość jej choroby, cierpienia^NACECHOWANE, łatwiej się z nią utożsamić?

Jest imię, twarz, konkretne potrzeby.

Przy statystykach podających liczby iluś set cierpiących^NACECHOWANE uruchamia się myślenie analityczne.

Zaczynamy rozważać wsparcie bardziej przez pryzmat kosztów i zysków.

Myślę, że to jest dobre porównanie w kontekście debaty, która na kanwie tej ostatniej zbiórki wybuchła^NACECHOWANE, czyli o płaceniu podatków przez influencerów czy celebrytki.

W debacie o filantropii, akcjach charytatywnych, pojawia się spór, czy darowizny osób zamożnych są przede wszystkim formą sygnalizowania moralności i optymalizacji podatkowej kosztem finansowania usług publicznych i utrzymywania niesprawiedliwego systemu^NACECHOWANE podatkowego, czy też realnym i potrzebnym wsparciem dla ważnych celów społecznych.

To jest różnica między rozważaniem konsekwencji takich akcji (np. przekonanie, że zamożni udzielający się charytatywnie i tak już wiele robią więc nie powinni płacić wyższych podatków na poprawę ochrony zdrowia), a zorientowaniem intuicyjnym, emocjonalnym, opartym na emocjonalnej empatii (przecież pomagają!^NACECHOWANE).

To pierwsze podejście, analityczne, sprzyja próbom reformy całego systemu, to drugie sprzyja mobilizacji do akcji charytatywnych.

O zbiórce Łatwoganga donoszą zagraniczne media.

Podobnie chwalona^NACECHOWANE za granicą była Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy.

Ten podziw^NACECHOWANE do charytatywnych działań w Polsce ma także wymiar pewnego... zaskoczenia.

Wychodzi na to, że są to działania unikatowe^NACECHOWANE na skalę światową.

Stajemy się coraz bogatsi i możemy się dzielić swoimi pieniędzmi?

Pomagamy inaczej niż społeczeństwa na przykład zachodniej Europy?

Wsparcie pomocowe nieco inaczej tam funkcjonują?

A może chodzi o to, że mają tam lepszą służbę zdrowia, a my nie wierzymy^NACECHOWANE w nasz system?

Bez dwóch zdań mamy swój moment, w którym potrafimy się zjednoczyć^NACECHOWANE, by wspierać osoby potrzebujące.

Świat to widzi i chwali^NACECHOWANE.

W Polsce robimy charytatywne zrywy^NACECHOWANE - duże, choć nieliczne, głośne, spontaniczne akcje o wielkich zasięgach i wspaniałych efektach^NACECHOWANE.

Myślę, że są one w pewnym sensie kwestią budowania tożsamości społecznej, wręcz narodowej.

Taki tożsamościowy czynnik sprawia, że części społeczeństwa łatwiej pomagać, łatwiej się angażować bo jest w pewnym sensie oznaka tego, kim jesteśmy - potrafimy się zjednoczyć dla dobrego celu^NACECHOWANE.

I oczywiście - czai się^NACECHOWANE tu także kwestia braku zaufania^NACECHOWANE do systemu ochrony zdrowia, jego skuteczności.

Czujemy, że w sytuacji, gdy potrzebujący nie mogą liczyć na ratunek instytucjonalny^NACECHOWANE, powinniśmy wziąć sprawy we własne ręce.

Nasze akcje charytatywne rzeczywiście są imponujące^NACECHOWANE, świat je widzi i chwali.

Jednak w opozycji do^NACECHOWANE tego są rezultaty badań międzykulturowych, dotyczących indywidualnego pomagania, finansowego i organizacyjnego, w których uczestniczy ponad sto państw.

Nazywa się to World Giving Index.

Polska plasuje się w tam w drugiej setce, bywało, że zajmowała ostatnie miejsce^NACECHOWANE.

Pytają tam o udział w wolontariacie ale też o pomaganie nieznajomym.

I tu powraca pytanie: komu pomagamy?

Bo właśnie na pytanie o pomoc udzieloną nieznajomym, to w Polsce szczególnie rzadko padają odpowiedzi twierdzące.

W kwestii formuły akcji, które mamy w Polsce - różnice kulturowe mają tu moim zdaniem ogromne znaczenie^NACECHOWANE.

W krajach skandynawskich, przy wysokich obciążeniach podatkowych społeczne oczekiwania wobec państwa są takie, żeby system wsparcia osób potrzebujących powinien dobrze działać, przejąć pełnię odpowiedzialności i ciężar wsparcia ludzi będących w potrzebie.

W tej perspektywie płacenie podatków jest spełnieniem obywatelskiego obowiązku związanego z pomocą.

Do tego dochodzi "zachodni wzorzec" regularnego, systematycznego wsparcia dla organizacji pomocowych czy angażowanie w wolontariat.

Nasze duże, spontaniczne zbiórki stoją tu po przeciwnej stronie do takiego właśnie powiedzmy, żmudnego, codziennego pomagania^NACECHOWANE.

Zatem takie wspólnotowe działania są w społeczeństwach zachodniej Europy rzadsze.

To, co pojawia się w przypadku takich wielkich sukcesów to "zła krew^NACECHOWANE".

Zazdrość, podważanie zaangażowania, przypisywanie złych intencji, np. zarabiania na zbiórkach^NACECHOWANE.

To spotkało np. Wielką Orkiestrę Świątecznej pomocy ze strony prawicy.

Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy padła, niestety, ofiarą politycznego podziału w naszym kraju.

Mam nadzieję, że tak się nie stanie w przypadku innych akcji charytatywnych.

W przypadku ostatniej zbiórki aż tak dużo negatywnych głosów nie ma.

Oczywiście, wszyscy wiemy, że działalność różnego rodzaju fundacji pomocowych wiąże się ze swego rodzaju konkurencją o darczyńców.

Dlatego może pojawiać się mechanizm myślenia o tej zbiórce, jak o grze o sumie zerowej, w sensie takim, że suma wpłat jest ograniczona - jeśli jedna z fundacji otrzyma tak wielką sumę, to na inne cele już nie wystarczy.

Może to się wiązać ze smutkiem, negatywnymi ocenami^NACECHOWANE choć zazdrością raczej bym tego nie nazwał.

Nie brakuje natomiast w całym zjawisku klasycznego w psychologii zjawiska przypisywania organizatorom zbiórki i jej uczestnikom negatywnych intencji.

Na przykład: oni to zorganizowali po to, by promować siebie.

To są próby czytania komuś w myślach.

Tymczasem sprawa jest prosta^NACECHOWANE - w sytuacji, gdy fundacja pomagająca chorym otrzymała olbrzymi zastrzyk^NACECHOWANE finansowy, ważne są efekty, a nie intencje organizatorów akcji.

A nawet jeśli pomoże to w wypromowaniu organizatorów, to lepsze takie promowanie niż szereg innych, mnie społecznie użytecznych^NACECHOWANE akcji promocyjnych internetowych influencerów.

I jeszcze jedno.

Wspólnoty, które powstały wokół zbiórki Łatwoganga, czy wcześniej WOŚP, jak sądzę, są bardzo wyczulone^NACECHOWANE na wykorzystywanie tych akcji w celu autopromocji.

Zbyt natarczywe^NACECHOWANE promowanie własnej osoby w czasie charytatywnej akcji zostanie wytknięte palcami.

Myślę, że mamy tego dowody, w postaci odmowy organizatorów na próby "ogrzania" się polityków przy tej ostatniej zbiórce.

Poza tym dla polityków mogłoby to być całkowicie przeciwskuteczne, bo obywatele mogliby zacząć wypominać takim politykom próbę promocji na cierpieniu chorujących dzieci^NACECHOWANE.

Społeczna intuicja jest tu wyostrzona^NACECHOWANE.

Kiedy takiej osobie przypisze się niecne, egoistyczne, intencje, może ona popularność stracić, a nie zyskać.